این روزها جاده‌ های ایران خبری از شلوغی همیشگی تابستان ندارد. مدارس تعطیل شده، هوا گرم است و بچه‌ها به تفریح نیاز دارند، اما خیابان‌های شهرها خلوت است و خبری از مسافرت‌های تابستانی نیست. تورم افسارگسیخته و ناامنی اقتصادی، سفر را به کالایی لوکس برای بسیاری از خانواده‌ها تبدیل کرده است.

پدر یک خانواده در گفت‌وگو با من می‌ گوید: امسال اگر هم سفر بریم، فقط برای هواخوری بچه‌هاست. شبی در چادر کنار جاده، غذایی از نان و پنیر و گوجه وخیار، یا نهایتاً مادر چند تخم‌مرغ آب‌پز کند. گاهی برای تغییر، ماکارونی، بادمجان یا جوجه سرخ می‌کند، اما دیگر خبری ازمسافرخانه و رستوران نیست.حرف‌هایش تصویر تلخ بسیاری از خانه‌هاست که در آن سفر به آرزویی دست‌نیافتنی تبدیل شده.

آمارها نشان می‌دهد ۵۵ درصد خانوارهای ایرانی در سال اخیر حتی یک سفر تفریحی نداشته‌اند. هزینه یک سفر سه‌روزه اقتصادی برای خانواده سه‌نفره به حدود۶۰ میلیون تومان رسیده؛ رقمی که چند برابر حداقل دستمزد یک کارگر است. سهم تفریح و فرهنگ از سبد هزینه خانوار از ۳.۵ درصد به ۱.۳ درصد کاهش یافته؛ یعنی خانواده ایرانی زیر فشار اجاره، خوراک و درمان، سفر را به پایین‌ترین سطح اولویت برده است.

تغییر الگوی سفر اما فراتر از این‌هاست. سهم سفرهای تفریحی در یک دهه از ۳۶ درصد به ۲۲ درصد رسیده و در مقابل، سهم سفرهای درمانی از ۷ به ۱۷ درصد افزایش یافته. یعنی سفر دیگر برای لذت و آرامش نیست؛ برای درمان و پیدا کردن پزشک در شهرهای بزرگ ناچار به جاده می‌شویم. سفرهای زیارتی هم به نصف کاهش یافته و به درصد پائینی رسیده است.

خانواده‌ها برای کاهش هزینه‌ها، چادر مسافرتی را جایگزین مسافرخانه وسوئیت کرده‌اند و شب را در کنار جاده‌ها، میادین و پارک‌ها می‌گذارنند، با همه خطرات و سختی‌هایش. خرید سوغات هم که روزگاری واجب هر سفری بود، حالا از برنامه‌ها حذف شده؛ چون هر ریال اضافی یعنی کاستن از بودجه غذا یا سوخت.

اما هزینه‌های سفر فقط به خورد و خوراک و اقامت ختم نمی‌شود. قیمت قطعات یدکی و روغن موتور سر به فلک کشیده، عوارضی‌های جاده هر سال بیشتر می‌شود، گاهاجریمه های رانندگی می‌تواند بودجه سفر را به هم بریزد و اگر لاستیکی بترکد یا خرابی کوچکی در موتور رخ دهد، هزینه‌ای چندمیلیونی به سفر تحمیل می‌کند. تازه باید هزینه استهلاک خودرو را هم به این فهرست اضافه کرد؛ خودرویی که هر کیلومتر حرکت می‌کند، هزینه نگهداری و افت ارزش آن روی دوش راننده سنگینی می‌کند.

این بحران فقط به خانه‌ها محدود نمی‌شود. رستوران‌های درون‌ شهری، خصوصاً در شهرهای زیارتی، با کمبود مشتری روبه‌رو شده‌اند. خیلی‌ها یا تعدیل نیرو کرده‌اند یا در رستوران را بسته‌اند. برخی رستوران‌های بین‌راهی هم برای بقا، کیفیت غذا را پایین می‌آورند تا قیمت را کاهش دهند. هتل‌ها و اقامتگاه‌های بوم‌گردی که روزگاری نماد سفرهای ارزان و اصیل بودند، حالا با کاهش چشمگیر مسافر مواجه‌اند و برای پرداخت هزینه‌های آب، برق، مالیات و حقوق کارکنان، درمانده شده‌اند. سوددهی فعالان گردشگری به یک‌سوم سال گذشته رسیده و بسیاری به تعدیل نیرو روی آورده‌اند.

نکته تکان‌دهنده اینکه سفر در ایران دیگر یک انتخاب سبک زندگی نیست؛ به شاخصی روشن برای سنجش وضعیت معیشت و سلامت روان جامعه تبدیل شده است. اما واقعیت تلخ این است که تا وقتی قدرت خرید مردم روزبه‌روز کمتر می‌شود و قیمت‌ها سقف دستمزدها را پشت‌سر گذاشته، جاده‌ها خالی از مسافر می‌ماند. سفر حق همه ایرانیان است، چه خانواده‌های کم‌ درآمد و چه طبقه متوسط؛ حق دیدن زیبایی‌های سرزمین خودشان رادارند. تا وقتی تورم مهار نشود و قدرت خرید به خانواده‌ها برنگردد، این تابستان‌های سرد تکرار خواهد شد.

🖋عبدالحمید گل‌افشان